Het verhaal achter de naam (75) - Villers/Villiers

We hadden het al over ville, afkomstig van het Latijnse villa. Dat woord kent ook meerdere afleidingen,waarvan villare in de toponymie het meest voorkomt. Een villare was oorspronkelijk een kleinere nederzetting bij een villa, een gehucht, een buurtschap, een dependance. Later verdwijnt elk onderscheid tussen beide termen: zowel villa als villare kan gebruikt worden om een ‘dorp’ aan zijn naam te helpen. 

Villare ontwikkelt zich in de noordelijke helft van Frankrijk tot villers, in het oosten ook viller, in het zuiden en in de Alpen tot villars en villard; de vorm villiers kent minder duidelijke grenzen. Toch komt villars sporadisch ook buiten de Alpen voor; in Normandië bijvoorbeeld vinden we Auvillars (Calvados), waarvan de eerste lettergreep het Franse woord haut is: ‘het hoge dorp’. Auvillars ligt niet bepaald hoog, maar de naam kan betrekking hebben op de motte waarop het kasteel lag of op de omringende heuvels. De naam van Hautvillers (Marne) is hier identiek aan. Net als bij ville ontbreekt het niet aan voorbeelden, al dan niet in samenstellingen of met bepalingen. Villiers-Adam (Val-d'Oise) was in het bezit van heer Adam de l’Isle, die ook zijn naam aan L’Isle-Adam (Val-d'Oise) heeft nagelaten. De goede man was opperbevelhebber (connétable) van het Franse koninklijke leger in de elfde eeuw. Ook in Villiers-le-Mahieu (Yvelines) is de bepaling een persoonsnaam. Villers-au-Bois (Pas-de-Calais) ligt nog steeds aan de rand van een (kleiner geworden) bos. Villers-en-Ouche (Orne) wordt gecompleteerd door een streeknaam, Villiers-sous-Mortagne (Orne) refereert aan de nabijheid van een grotere plaats. In de Oise komt Grandvilliers voor naast Grandvillers-aux-Bois, ‘het grote dorp’. Villiers-Herbisse (Aube) heeft een beeknaam als bepaling. Samenstellingen met persoonsnamen als eerste gedeelte zijn vooral in het noorden erg frequent; zo werd Morvillers (Oise) oorspronkelijk bewoond door ene Maurus.

Andere vormen met dezelfde oorsprong zijn in het zuiden Vialer (Pyrénées-Atlantiques) en het op meerdere plaatsen voorkomende Vialard; in Bretagne vinden we Guilliers (Morbihan), Guilers (Finistère) en Guiler-sur-Goyen (Finistère), die alle drie in het Bretons Gwiler geschreven worden. In het uiterste noorden van Frankrijk ondergaat de fonetische ontwikkeling van villare een sterkte Germaanse invloed. Zowel Wylder (Nord) als Wierre-Effroy (Pas-de-Calais) met een persoonsnaam als tweede gedeelte kennen oude vormen als wilre en wilra: deze namen komen overeen met het Limburgse dorp Wijlre, dat ook een afleiding van villare is.

Ook in de Elzas ondergaat villare een Germaanse invloed. Dat levert dorpsnamen op -wihr op, zoals het bekende toeristische dorp Riquewihr (Haut-Rhin) of het buurdorp Hunawihr (Haut-Rhin). Dat is vernoemd naar de heilige Huna, een lokale heilige die verwant was aan de heilige Odilia, beschermheilige van de Elzas. We treffen de vorm ook aan in Wihr-au-Val (Haut-Rhin). De gebruikelijke vorm in de Elzas is echter willer, zoals in de naam van de stad Guebwiller (Haut-Rhin) met de Germaanse persoonsnaam Gebo. Met een andere schrijfwijze komen we het woord tegen in Ribeauvillé (Haut-Rhin), op basis van de persoonsnaam Radboldus; tijdens de Duitse overheersing heette die stad Rappoltsweiler.