De berichten van Jeroen Sweijen (133)

Gisterenavond mocht ik de bundel Absint presenteren, met verhalen en een roman van de roemruchte schrijver en journalist Alphonse Allais (1854 - 1905) - grotendeels voor het eerst in een Nederlandse vertaling. Voor wie erbij was: hartelijk dank voor jullie deelname, enthousiasme en interactie!  En aan Anton Noë een dikke pluim voor de organisatie! 

We sloten die presentatie met een tekst van Alphonse Allais (niet gedateerd, maar waarschijnlijk gepubliceerd in Le…

SAINT-MÉDARD

Het is vandaag 8 juni, de naamdag van de heilige Medardus. In de zesde eeuw was Saint-Médard bisschop van Noyon. Hij is nog altijd schutspatroon van onder meer de landbouwers, waardoor hij van oudsher een zeer populaire heilige is, die dan ook vaak voorkomt in Franse plaatsnamen – zij het in soms onherkenbare vormen. Het is niet de heilige die het vaakst voorkomt in de Franse toponymie (dat is Saint-Martin, de heilige Martinus van Tours), maar wel degene…

Voor de hazelaar, de boom die ons hazelnoten geeft, gebruikt het standaard-Frans het woord noisetier. Het is echter een ander woord dat in de toponymie sporen heeft nagelaten, de coudrier, regionaal ook coudre genoemd. Dat woord is afkomstig van het Latijnse woord corylus, met dezelfde betekenis.

In dat rijtje…

Echt, hoezeer ik ook in het diepste van mijn geheugen groef, ik kon me met geen mogelijkheid de goede man herinneren die zo hartelijk zijn hand naar me uitstak. Of liever gezegd, ik herinnerde me hem vaag, als een heer die men wel eens ooit ergens gezien zou kunnen hebben, maar waar? En wanneer? En onder welke omstandigheden?

‘Ieder zijn beurt, dus,’ zei hij lachend. ‘Enkele jaren geleden herkende u mij, vandaag herken ik u!’ En hij voegde eraan toe: ‘Ernest Duval-Housset, uit…

Parijs, Belle Époque. De cabarets vieren hoogtij, het boulevardlevenbruist, …

De (wal)notenboom heet in het Frans noyer, de fonetische opvolger van het Latijnse nucarium. Een eenzame markante notenboom gaf zijn naam aan enkele dorpen en meerdere buurtschappen Le Noyer en aan Le Noyer-en-Ouche (Eure). Een groep notenbomen ligt aan de basis van Noyers (Yonne),…

Kloosters en monniken hebben een grote invloed gehad op de invloed van Frankrijk, inclusief in de plaatsnamen. Neem nu bijvoorbeeld dorpen als La Celle (Cher, Cella in 1150) of Celles-sur-Belle (Deux-Sèvres), twee namen uit een uitgebreide reeks die je overal in Frankrijk terugvindt. Het Oudfranse celle,…

Er zijn nogal wat plaatsnamen die op de een of andere manier verwijzen naar een brug: een belangrijke plek, want daar kon men het water over. 

De eenvoudigste bruggen werden gevormd door planken over een waterloop of beek. In 1196 wordt bij een houten bruggetje over de Romaine een dorp met de naam Planches vermeld. Zo rond de zeventiende eeuw…

Een kerk kan worden gesymboliseerd door het altaar dat zich in het heiligdom bevindt, als middelpunt van de eucharistie. Zowel het Nederlandse altaar als het Franse autel komen van het Latijnse altare. Meestal wijst een dergelijke naam op een kerkje dat bij een grotere kerk hoorde, en vervolgens zelfstandig is geworden. Namen die…

Alsof het er al eeuwen staat. Zo solide ziet het kasteel van Trévarez eruit, en zo verankerd lijkt het met zijn omgeving. Toch is het pas een goede eeuw oud. Wanneer James de Kerjégu in 1893 besluit om hier een nieuw kasteel te bouwen, is het landgoed nog niet zo lang in zijn familie. Er stond al een oud landhuis, en ook de lager gelegen Sint-Hubertuskapel…

Ook oude middeleeuwse rechts- en belastingbegrippen kunnen plaatsnamen opleveren. Zo is een fief  van oorsprong een ‘leengoed’ – de term wordt in het huidige Franse ook wel gebruikt om het kiesgebied van een politicus aan te geven; het algemene idee achter de term is ‘een domein dat aan iemand toebehoort’. We vinden deze term terug in Le…

Soms rijd ik graag een klein stukje om voor een mooie of bijzondere plaatsnaam. Onlangs kon ik dan ook het plaatsnaambord van Angoisse niet aan mij voorbij laten gaan. Wat geluk met het licht, en dan levert het zelfs een aardige foto op. Toen bedacht ik plots dat ik die plaatsnaam eerder had gebruikt: in het allereerste stukje dat ik ooit in het Nederlands over Franse plaatsnamen schreef. Een column op een allang offline gegane website, een column die de eerste zou worden van een lange reeks…

Het Latijnse cohors heeft dezelfde soort ontwikkeling doorlopen als voor villa: ruwweg van boerderij tot dorp of nederzetting in het algemeen. De Romeinse schrijver Marcus Terentius Varro gebruikte het woord in de eerste eeuw voor Christus in de betekenis ‘boerderij’ en in die betekenis komt het later in Gallië terecht, onder de…

We hadden het al over ville, afkomstig van he t Latijnse villa. Dat woord kent ook meerdere afleidingen,waarvan villare in de toponymie het meest voorkomt. Een villare was oorspronkelijk een…

Je hebt vast wel eens door zo’n klein Frans dorp gedwaald. Niemand op straat, de bakker al jaren dicht en hetgemeentehuis alleen op vrijdagochtend open. Verbaasd heb je je afgevraagd waarom zo’n dorp in hemelsnaam ville in de naam had, want dat betekent immers ‘stad’, toch?…

Op veel plaatsen zie je nog lange rechte lijnen in het landschap of op kaarten, waar oude Romeinse heerbanen gelopen hebben – wegen die soms al van voor de Romeinse tijd dateren. Deze wegen hebben niet alleen sporen in het landschap nagelaten, maar ook zeker in de toponymie; veel plaatsen ontlenen hun naam direct of indirect aan hun ligging aan zo’n oude weg.

Voor deze Romeinse wegen waren twee termen in gebruik, die elk voor een aantal toponiemen heeft gezorgd: via strata…

We vinden in Normandië een half dozijn plaatsnamen die op -fleur eindigen,maar die niets met 'bloemen' te maken hebben. Deze namen zijn van Scandinavische oorsprong, met als bronwoord floth, ‘stroom, rivier, riviermonding’. Alle fleur-namen liggen aan een riviermonding, al dan niet vlak aan zee.

Voor de Vikingen was de…

Er zijn nogal wat plaatsnamen die hun naam  te danken hebben aan de ligging aan een grens. Een van de termen om zo’n oude grens aan te duiden was het Latijnse fines, dat ‘grens’ of ‘limiet’ betekende. We vinden dat woord bijvoorbeeld terug in Feins (Ille-et-Vilaine). Het dorp ligt nu midden in de Ille-et-Vilaine op het platteland, en…

Napoléon Bonaparte is niet meer in het Franse toponymische landschap aanwezig, maar hij heeft er bij leven wel zijn stempel op willen drukken. Zo wilde hij van Pontivy (Morbihan) de nieuwe centrale hoofdplaats van Bretagne maken. Hij legerde er een garnizoen; de oude binnenstad met haar kasteel werd uitgebreid met een modern gedeelte met…

Toen de Noormannen in Normandië kwamen wonen, namen ze in hun kielzog een aantal Britten en Angelen mee. Deze Britten en Angelen waren zowel voor de inheemse bevolking als voor de Noormannen vreemdelingen. De nederzettingen waar zij woonden, werden ter onderscheiding naar deze vreemdelingen vernoemd. Het grote aantal dorpen met de naam Bretteville in Normandië – nooit echt ver van de kust verwijderd – is tekenend. Het half dozijn dorpen met de naam…