De berichten van Jeroen Sweijen (125)

Een kerk kan worden gesymboliseerd door het altaar dat zich in het heiligdom bevindt, als middelpunt van de eucharistie. Zowel het Nederlandse altaar als het Franse autel komen van het Latijnse altare. Meestal wijst een dergelijke naam op een kerkje dat bij een grotere kerk hoorde, en vervolgens zelfstandig is geworden. Namen die…

Alsof het er al eeuwen staat. Zo solide ziet het kasteel van Trévarez eruit, en zo verankerd lijkt het met zijn omgeving. Toch is het pas een goede eeuw oud. Wanneer James de Kerjégu in 1893 besluit om hier een nieuw kasteel te bouwen, is het landgoed nog niet zo lang in zijn familie. Er stond al een oud landhuis, en ook de lager gelegen Sint-Hubertuskapel…

Ook oude middeleeuwse rechts- en belastingbegrippen kunnen plaatsnamen opleveren. Zo is een fief  van oorsprong een ‘leengoed’ – de term wordt in het huidige Franse ook wel gebruikt om het kiesgebied van een politicus aan te geven; het algemene idee achter de term is ‘een domein dat aan iemand toebehoort’. We vinden deze term terug in Le…

Soms rijd ik graag een klein stukje om voor een mooie of bijzondere plaatsnaam. Onlangs kon ik dan ook het plaatsnaambord van Angoisse niet aan mij voorbij laten gaan. Wat geluk met het licht, en dan levert het zelfs een aardige foto op. Toen bedacht ik plots dat ik die plaatsnaam eerder had gebruikt: in het allereerste stukje dat ik ooit in het Nederlands over Franse plaatsnamen schreef. Een column op een allang offline gegane website, een column die de eerste zou worden van een lange reeks…

Het Latijnse cohors heeft dezelfde soort ontwikkeling doorlopen als voor villa: ruwweg van boerderij tot dorp of nederzetting in het algemeen. De Romeinse schrijver Marcus Terentius Varro gebruikte het woord in de eerste eeuw voor Christus in de betekenis ‘boerderij’ en in die betekenis komt het later in Gallië terecht, onder de…

We hadden het al over ville, afkomstig van he t Latijnse villa. Dat woord kent ook meerdere afleidingen,waarvan villare in de toponymie het meest voorkomt. Een villare was oorspronkelijk een…

Je hebt vast wel eens door zo’n klein Frans dorp gedwaald. Niemand op straat, de bakker al jaren dicht en hetgemeentehuis alleen op vrijdagochtend open. Verbaasd heb je je afgevraagd waarom zo’n dorp in hemelsnaam ville in de naam had, want dat betekent immers ‘stad’, toch?…

Op veel plaatsen zie je nog lange rechte lijnen in het landschap of op kaarten, waar oude Romeinse heerbanen gelopen hebben – wegen die soms al van voor de Romeinse tijd dateren. Deze wegen hebben niet alleen sporen in het landschap nagelaten, maar ook zeker in de toponymie; veel plaatsen ontlenen hun naam direct of indirect aan hun ligging aan zo’n oude weg.

Voor deze Romeinse wegen waren twee termen in gebruik, die elk voor een aantal toponiemen heeft gezorgd: via strata…

We vinden in Normandië een half dozijn plaatsnamen die op -fleur eindigen,maar die niets met 'bloemen' te maken hebben. Deze namen zijn van Scandinavische oorsprong, met als bronwoord floth, ‘stroom, rivier, riviermonding’. Alle fleur-namen liggen aan een riviermonding, al dan niet vlak aan zee.

Voor de Vikingen was de…

Er zijn nogal wat plaatsnamen die hun naam  te danken hebben aan de ligging aan een grens. Een van de termen om zo’n oude grens aan te duiden was het Latijnse fines, dat ‘grens’ of ‘limiet’ betekende. We vinden dat woord bijvoorbeeld terug in Feins (Ille-et-Vilaine). Het dorp ligt nu midden in de Ille-et-Vilaine op het platteland, en…

Napoléon Bonaparte is niet meer in het Franse toponymische landschap aanwezig, maar hij heeft er bij leven wel zijn stempel op willen drukken. Zo wilde hij van Pontivy (Morbihan) de nieuwe centrale hoofdplaats van Bretagne maken. Hij legerde er een garnizoen; de oude binnenstad met haar kasteel werd uitgebreid met een modern gedeelte met…

Toen de Noormannen in Normandië kwamen wonen, namen ze in hun kielzog een aantal Britten en Angelen mee. Deze Britten en Angelen waren zowel voor de inheemse bevolking als voor de Noormannen vreemdelingen. De nederzettingen waar zij woonden, werden ter onderscheiding naar deze vreemdelingen vernoemd. Het grote aantal dorpen met de naam Bretteville in Normandië – nooit echt ver van de kust verwijderd – is tekenend. Het half dozijn dorpen met de naam…

Een vicus was in het geromaniseerde Gallië vaak een klein stadje zonder omwalling of versterking, met een commerciële functie. We vinden deze vici meestal terug langs de oude Romeinse wegen die het land doorkruisten. Het Nederlandse woord wijk is eveneens afkomstig van dit Latijnse woord, net als plaatsnamen als Katwijk. Vicus heeft geen nakomelingen in de moderne Franse taal, maar wel veel afstammelingen in de toponymie.

Erfgenamen van het Latijnse…

PAARS



Een Nederlandse invloed in de Aisne? Een kleurrijk dorp? Een a'tje te veel? Nee, niets van dat alles. Het is slechts toeval dat Paars (Aisne) een Nederlandse kleur lijkt te huisvesten. 

Net al s bijvoorbeeld Pars-lès-Romilly (Aube) lijkt deze dorpsnaam terug te voeren op het Latijnse…

Ik loop door Alluyes. Zomaar wat rondzwerven door een kleine Franse plattelandsgemeente aan de Loir, compleet met oude donjon, een gesloten café, een markant kerkje en wat oude gietijzeren wegwijzers uit vroeger dagen. Ik geef het toe, ik kan zelden aan de verleiding weerstaan daarnaar op zoek te gaan.

Ik denk er weer een te zien (Alluyes telt er maar liefst vier), maar de vorm is afwijkend en de kleur is vreemd. Een soort roestrood, met wat speelse contouren. ‘Souscription…

Ik houd van bijzondere bepalingen in plaatsnamen. Neem nu Ouville-la-Bien-Tournée (Calvados). Dat maakt toch nieuwsgierig, niet? Vrij vertaald betekent de toevoeging -la-Bien-Tournée ‘de goede kant op gedraaid’; die beschrijving slaat op de parochiekerk. Oorspronkelijk was dit la Bétournée, wat het tegenovergesteld…

De stad Mézières is sinds 1966 opgenomen in de tweelingstad Charleville-Mézières (Ardennes). Toen de aartsbisschop van Reims daar aan het begin van de tiende eeuw een kasteel wilde bouwen, gebeurde dat op de ruïnes van een ouder kasteel, overblijfselen van de oude stad Castricium – van het Latijnse castrum ‘versterkt fort, burcht’.…

Voordat Rennes vernoemd werd naar de Gallische stam waar het de hoofdstad van was, heette de stad Condate. Deze Gallische term is ruim vertegenwoordigd in de Franse toponymie. Het woord condate geeft de plek aan waar twee rivieren samenvloeien; in het geval van Rennes is dat de samenloop van de Vilaine et de Ille, waar het departement Ille-et-Vilaine zijn naam aan ontleent. Ook het huidige Saint-Claude in de Jura heette…

We hebben er in deze stukjes al eerder voorbeelden van gezien: een markant landschapselement levert geregeld een plaatsnaam op. Neem nu een meander, een kromming of een bocht in de rivier. Onder meer het Gallische woord cambo duidt zo'n meander aan, vaak opvallend genoeg om onderscheidend te zijn en voor de naam van een oude nederzetting te zorgen. …