Het verhaal achter de naam (81) - Noyers, Noisy, Noroy...

De (wal)notenboom heet in het Frans noyer, de fonetische opvolger van het Latijnse nucarium. Een eenzame markante notenboom gaf zijn naam aan enkele dorpen en meerdere buurtschappen Le Noyer en aan Le Noyer-en-Ouche (Eure). Een groep notenbomen ligt aan de basis van Noyers (Yonne), Noyers-Bocage (Calvados), Noyers-Saint-Martin (Oise) en Noyers-sur-Cher (Loir-et-Cher), om er slechts enkele te vermelden. Notenbomen komen ook voor als onderscheidende bepaling, bijvoorbeeld in Saint-Aignan-des-Noyers (Cher) of de voormalige gemeente Saint-Hilaire-des-Noyers (Eure-et-Loir), waarvan nog slechts een klein kapelletje en enkele boerderijen resten. Ook in de Orne vind je een voormalige gemeente Saint-Hilaire-des-Noyers. Ook wijndorp Nuits-Saint-Georges (Côte-d'Or) hoort in deze reeks thuis, waaraan eveneens het etymon *nucarios aan ten grondslag ligt, ‘bij de notenbomen’.

Met het verzamelachtervoegsel -etum vinden we in het Francoprovençaalse taalgebied Nozeroy (Jura) en Noyarey (Isère). In de noordelijke helft van Frankrijk domineren vormen met Nor(r)-ey/oy als Noroy-le-Bourg (Haute-Saône), Noroy-sur-Ourcq (Aisne), Neurey-lès-la-Demie (Haute-Saône), Norrey-en-Auge (Calvados) of de voormalige gemeente Norrey-en-Bessin, tegenwoordig deel van Saint-Manvieu-Norrey (Calvados). Het zijn allemaal bossen of boomgaarden met notenbomen. Norroy-le-Sec (Meurthe-et-Moselle) onderscheidt zich als dorp zonder natuurlijke watervoorziening, rivier of bronnen. Nauroy (Aisne) is een spellingsvariant met dezelfde uitspraak, net als het in de Eerste Wereldoorlog verwoeste Nauroy (Marne) dat voortleeft in de gemeentenaam Beine-Nauroy. 

In Nourard-le-Franc (Oise) heeft het achtervoegsel een negatieve bijsmaak, als van een notenboomgaard van slechte kwaliteit, hetgeen we ook in Nouâtre (Indre-et-Loire) proeven. In de gemeente Nouâtre ligt een klein abdijdorp dat Noyers heet. Zou het hier om twee naburige notenboomgaarden gaan, waarbij de een van slechtere kwaliteit was dan de andere? Norolles (Calvados) heeft weer een ander achtervoegsel meegekregen, maar ook daar gaat het om een notenboomgaard. Hetzelfde achtervoegsel leverde in de Creuse Nouzerolles op, waar we ook Nouziers en de afgeleide verkleinvorm Nouzerines vinden.

In een groot gebied om Parijs heen, tot aan de Champagne en de westelijke Bourgogne toe, kan in dit woord de r-klank tussen klinkers zich ontwikkelen tot een z. Dat is gebeurd in de naam Nozay in de Essonne en de Aube; dat tweede dorp bevat in 1221 nog een -r-: Noeraium.

Ook Noisy-le-Grand (Seine-Saint-Denis) herinnert aan notenbomen; de stad wordt al in de zesde eeuw vermeld als Nucetum, de klassiek-Latijnse voorganger van nucarium. Vanaf 1096 onderscheidt men Nucenum Magnus ‘het grote notenbos’ van Nucenum Minus ‘het kleine notenbos’. Die tweede plaats zou dus vandaag de dag Noisy-le-Petit kunnen heten, maar het is uiteindelijk Noisy-le-Sec (Seine-Saint-Denis) geworden. In de regio Parijs vinden we verder nog Noisy-sur-École (Seine-et-Marne) en Noisy-sur-Oise (Val-d'Oise). Noisiel (Seine-et-Marne), in 841 Nocido, is een verkleinvorm ter onderscheiding van al die andere plaatsen die Noisy heten.

Noé-les-Mallets (Aube) wordt in 1097 vermeld als Nucerium. Ook de vorm Noyers uit 1587 laat geen enkele ruimte voor twijfel: hier zijn notenbomen in het spel. De naam is niet verwant aan de plaatsen op basis van Noë in het westen van Frankrijk, waar het om vochtige grond gaat. Wellicht daarom is in 2011 de spelling veranderd van Noë (waar de klemtoon officieel op de -o- ligt, net als in nauda) in Noé (met de klemtoon op de é, net als in nucerium).

Neugartheim (Bas-Rhin) mag verbazen. Hier is de verklaring niet ‘nieuw tuindorp’, maar eveneens een notenboomgaard, zoals kan opgemaakt worden uit de vorm Nugaretum uit 1166 – als dat geen romanisering van een onbegrepen Germaanse naam is. Neugartheim zou dus nagenoeg synoniem kunnen zijn aan de Occitaanse plaatsnamen die op een notenboomgaard wijzen, zoals Nogaret (Haute-Garonne) en Saint-Pierre-de-Nogaret (Lozère), waar Nogaret tegenwoordig nog slechts een afgelegen en deels vervallen buurtschap is. Het gemeentehuis staat er in Nogardel, een verkleinvorm. In Gascogne komen we Noguères (Pyrénées-Atlantiques) tegen.