Schrijfangst?

Soms rijd ik graag een klein stukje om voor een mooie of bijzondere plaatsnaam. Onlangs kon ik dan ook het plaatsnaambord van Angoisse niet aan mij voorbij laten gaan. Wat geluk met het licht, en dan levert het zelfs een aardige foto op. Toen bedacht ik plots dat ik die plaatsnaam eerder had gebruikt: in het allereerste stukje dat ik ooit in het Nederlands over Franse plaatsnamen schreef. Een column op een allang offline gegane website, een column die de eerste zou worden van een lange reeks columns, artikelen, teksten en inmiddels ook boeken. Hieronder die originele tekst uit 2010... en waar je in Angoisse (= letterlijk, 'angst') ook bang voor zou moeten zijn, het heeft mij in ieder geval geen schrijfangst opgeleverd! 

---- 
(2010)

DE BETEKENIS VAN SENS

Rijdend over de wegen van zijn of haar geliefde Frankrijk, komt de Francofiel vele borden met namen tegen. Grotere roodomrande borden, wat kleinere borden, zwart met wit of wit met zwart, met soms afwijkende regionale vormen. En op al die borden een naam...

Uit sommige namen komt de rechtgeaarde Francofiel nog wel uit: Pont-sur-Yonne (Yonne), Maisons (Creuse), of één van de vele Villeneuves. En ook Grandchamp-des-Fontaines (Loire-Atlantique) biedt weinig mysterie. Maar veel namen blijven mysterieus, en soms word je ronduit op het verkeerde been gezet! Wat is er zwart in Noirmoutier (Vendée), waar moet je bang voor zijn in Angoisse (Dordogne), is Vieux (Calvados) echt zo oud en ligt Bordeaux (Gironde) niet aan de rand van het water? 

De meeste grotere Franse steden bestonden al aan het begin van onze jaartelling. Vaak droegen deze plaatsen een Gallische naam, soms een Latijnse, of een combinatie van beide. Rond de vierde eeuw na Christus veranderden echter in een kort tijdsbestek tientallen plaatsen van naam: ze werden vernoemd naar het Gallische volk (civitas) waar ze de hoofdstad van waren. Je zou het bijna een modeverschijnsel kunnen noemen, dat voornamelijk in Noord- en Midden-Frankrijk voorkwam.

Zo werd bijvoorbeeld Noviomagus (Gallisch voor nieuwe markt of nieuw veld, net als het Nederlandse Nijmegen) vernoemd naar het volk der Lexobii, het tegenwoordige Lisieux (Calvados). Uit Asterix als Legioensoldaat kent u misschien Condate, waarvan de naam werd vervangen door die der Redones, tegenwoordig Rennes (Ille-et-Vilaine). Het is dus niet helemaal toevallig dat de namen van deze steden op een -s of op een -x eindigen: het zijn oorspronkelijk allemaal ablatief-locatieven, eindigend op -is.

Ook Parijs, het voormalige Lutetia, dankt zijn naam aan een Gallische stam: het was de hoofdstad van de Parisii. Het voormalige Samarobriva (letterlijk: brug over de Somme) heet tegenwoordig Amiens (Somme), naar de Ambiani, en Augustodurum (het fort van Augustus) werd Bayeux (Calvados), naar de Bajocasses. Naast bayeusain is bajocasse nog steeds de naam die aan de inwoners van Bayeux gegeven wordt. Caesaromagos, hoofdstad van de Bellovacis, leverde het huidige Beauvais (Oise) op: deze naam heeft dus geen enkel verband met de vele andere Beauvoir en Beauvais van Frankrijk, waar het om het mooie uitzicht gaat.

Deze mode betrof niet heel Frankrijk: in de zogenaamde Provincia (Zuidoost-Frankrijk) kwam het verschijnsel nauwelijks voor. De oude Gallische stammen in deze regio waren al vroeg geromaniseerd, en hadden al veel van hun eigenheid verloren. Toch zijn ook hier voorbeelden te vinden: Chorges (Hautes-Alpes) was de hoofdstad van de Caturiges, en zelfs Saint-Paul-Trois-Châteaux (Drôme) hoort in dit rijtje thuis. De naam heeft niets met kastelen te maken, maar is gebaseerd op een herinterpretatie van de oude naam, die niet meer begrepen werd. Trois-Châteaux gaat terug op de naam van het volk Tricastini.

Ook Tours (Indre-et-Loire) zet je mogelijk op het verkeerde been. Deze naam heeft niets met torens te maken, maar is genoemd naar de volk der Turones. In dezelfde streek vinden we Chartres (Eure-et-Loir), dat zijn naam dankt aan de Carnutes (ja, die van het beroemde woud), en Angers (Maine-et-Loire), dat naar de Andecaves vernoemd is. Le Mans (Sarthe), als voormalige hoofdstad van de Cenomanni, hoort ook bij deze reeks, maar hier is wat bijzonders gebeurd. Het is een oude stad, reeds door Ptolemaeus vermeld als Vindinum (waar het eerste element vindo- 'wit' of 'heilig' betekent). Deze naam werd vervangen door de naam van het volk, maar bij een regelmatige fonetische ontwikkeling zou de stad vandaag *Celmans of *Cemans hebben geheten. Het eerste gedeelte Ce(l) werd echter opgevat als een aanwijzend voornaamwoord, en dat werd maar raar gevonden in een plaatsnaam. Het werd vervangen door een gewoon lidwoord: Le Mans.

Veel van die vroegere hoofdsteden zijn groot gebleven, en vervullen nog steeds een rol als (onder)prefectuur of regionale hoofdstad. Andere hoofdsteden verloren hun betekenis en zijn tegenwoordig onooglijke dorpjes in de Franse provincie. Zo was het hierboven genoemde Vieux (Calvados) ooit de hoofdstad van de Viducasses, en Jublains (Mayenne) van de Diablintes. Beide dorpjes hebben er een indrukwekkend historisch erfgoed aan overgehouden!

En Sens? Dat was vroeger de hoofdstad der Senones, een groots en machtig volk, dat eertijds zijn buren de Parisii nog overschaduwde...