Het verhaal achter de naam (85) - Carrouges en andere kruispunten

Je zou verwachten dat een kruispunt van wegen een ideale plek is voor de stichting van een nederzetting. Dat klopt ook, al hebben die kruispunten relatief weinig plaatsnamen opgeleverd. Waarschijnlijk was het verschijnsel te gewoon, en daardoor niet onderscheidend genoeg om een plaats te benoemen. Wel is het een verschijnsel dat erg vaak voorkomt in de microtoponymie, maar die namen zijn vaak van recentere datum.

Om een kruispunt aan te duiden gebruikt het huidige Frans het woord carrefour, dat we vaak terugvinden in namen van buurtschappen als Le Carrefour, maar niet in dorpsnamen tegenkomen. Dit woord gaat terug op quadrifurcum, letterlijk ‘vier vorken’. Het Oudfrans gebruikte echter niet dit woord, maar carroge of carrouge, dat teruggaat op het Romaanse quadruvium, een bijvorm van het Volkslatijnse quadrivium. Die term mogen we begrijpen als ‘vier wegen’, dus ‘kruispunt’. 

Dit carro(u)ge heeft wél een aantal toponiemen opgeleverd: Carrouges (Orne) natuurlijk, bekend van het grote rode bakstenen kasteel, maar ook Charroux (Vienne, in 876 Karrofium), Charroux (Drôme, in 956 Carrovolis) en Quarouble (Nord), met regionaal beïnvloede fonetische ontwikkelingen. Carrouge komt ook vaak voor als microtoponiem, in een brede band in de noordelijke helft van Frankrijk, bijvoorbeeld in Saint-Launeuc (Côtes-d'Armor), Saint-Germain-de-la-Coudre (Sarthe) of Gevingey (Jura). 

Niet altijd werd deze vorm goed begrepen door de kadasterambtenaren die namen moesten optekenen: zo vinden we in de buurt van Orléans een aantal gehuchten met de bijzondere naam Le Cas Rouge, ‘het rode geval’ – maar dat is slechts een verkeerde schrijfwijze voor carrouge en wordt op dezelfde manier uitgesproken. Ook namen als Le Coq Rouge ('de rode haan') bij Servon-sur-Vilaine (Ille-et-Vilaine) verbergen vermoedelijk een niet meer begrepen kruispunt.

Regionale varianten, beïnvloed door plaatselijke fonetische taalontwikkelingen, zijn bijvoorbeeld Le Quéroy (Charente), Le Quéreux (Charente-Maritime) en Le Queyroix (Haute-Vienne). In de Loirestreek vinden we vaak de vormen Le Carroi of Le Carroir. Ook de bekende rue du Grand-Carroi in Chinon (Indre-et-Loire) heeft deze oorsprong, net als de in Limoges (Haute-Vienne) bekende kerk Saint-Pierre du Queyroi.

Het idee dat op een kruispunt vier wegen samenkomen wordt ook weergegeven door het Gallische petro-, dat ‘vier’ betekende. In samenstelling met het Gallische woord mantulo (‘weg’) levert dit bijvoorbeeld de plaatsnaam Pierremande (Aisne) op, in 867 vermeld als Petromantula. Ook Pierrement bij Criquiers (Seine-Maritime) ligt aan een oud kruispunt en ondanks de schijnbaar evidente betekenis van de huidige vorm gaat zelfs Pierremont (Pas-de-Calais) terug op ‘vier wegen’. Petromantulum vinden we ook terug als oude vorm voor een plaats die vervolgens in de Tabula van Peutinger wordt vermeld als Petroviacum – ‘vier wegen’, ook weer te begrijpen als ‘kruispunt’. Tegenwoordig heet deze plaats Saint-Clair-sur-Epte (Val-d'Oise): hier was vroeger inderdaad een belangrijk kruispunt van twee Romeinse wegen. 

Met het Gallische achtervoegsel -acum dat een nederzetting aanduidt vinden we petro- ook terug in Parcé-sur-Sarthe (Sarthe, in 770 Parriciacus), Perrecy-les-Forges (Saône-et-Loire) op een notoir oud kruispunt en Parcieux (Ain), namen die waarschijnlijk ‘plaats bij een kruispunt’ betekenen. Ook Pagny-sur-Meuse (Meuse) hoort bij deze groep. Het wordt in 651 vermeld als Paterniacum en vervolgens in 1057 als Parneium supra Mosam; je zou Parny verwachten maar het werd Pagny.