Het verhaal achter de naam (77) - Fief & Alleu

Ook oude middeleeuwse rechts- en belastingbegrippen kunnen plaatsnamen opleveren. Zo is een fief  van oorsprong een ‘leengoed’ – de term wordt in het huidige Franse ook wel gebruikt om het kiesgebied van een politicus aan te geven; het algemene idee achter de term is ‘een domein dat aan iemand toebehoort’. We vinden deze term terug in Le Fied (Jura) en Le Fieu (Gironde). Fiefs (Pas-de-Calais) en Fieux (Lot-et-Garonne) lijken meervouden, maar zijn dat waarschijnlijk van oorsprong niet. In buurtschapsnamen kan fief vergezeld gaan van de naam van een persoon: buurtschap Le Fief Dame Alix (Calvados) herinnert aan een verder reeds lang vergeten Vrouwe Alix. Le Fief-Sauvin (Maine-et-Loire) daarentegen is geen fief: de oudste vorm Faillium Silvanum uit de elfde eeuw wijst op een afleiding van het Latijnse fagus, en Fief betekent hier dus ‘beukenbos’.

De territoriale rechtsterm met de meeste nakomelingen in plaatsnamen is echter de alleu, een woord van Frankische oorsprong (alod). Dit ‘allodium’ was in de Middeleeuwen een uitzonderlijke vorm van grondbezit, dat geen leengoed was, niet van een hogere heer afhing en waarover geen belasting hoefde te worden betaald. Een alleu is dus geen fief, dat wel van een hogere heer afhangt en waarover wel belastingen of andere rechten verschuldigd zijn. In plaatsnamen komt de term bijna altijd in een (schijnbaar) meervoud voor; wanneer de plaatsnaam enkelvoudig is, treedt zo goed als altijd agglutinatie van het lidwoord op: het lidwoord is in de loop der tijd aan de naam vast komen zitten. Zo was Lalleu (Ille-et-Vilaine) ooit een allodium, en bijvoorbeeld ook Laleu (Orne) en met een wat complexere spelling Lalheue (Saône-et-Loire). Ondanks de afwijkende vorm heeft Lalœuf (Meurthe-et-Moselle) dezelfde oorsprong. Er zijn ook vormen zonder aangeplakt lidwoord, zoals Arleuf (Nièvre) et Arleux (Nord). In het meervoud treffen we onder meer Les Alleuds (Maine-et-Loire), Les Alleux (Nièvre), Les Allues (Savoie) of Les Alluets-le-Roi (Yvelines), dat deel uitmaakte van de persoonlijke bezittingen van de koning. Het woord kan ook dienstdoen als onderscheiding zoals in Saint-Ouen-des-Alleux (Ille-et-Vilaine), waar Les Alleux ooit een kasteel was en tegenwoordig een eenvoudig buurtschap is.