Het verhaal achter de naam (83) - Saint-Médard

SAINT-MÉDARD

Het is vandaag 8 juni, de naamdag van de heilige Medardus. In de zesde eeuw was Saint-Médard bisschop van Noyon. Hij is nog altijd schutspatroon van onder meer de landbouwers, waardoor hij van oudsher een zeer populaire heilige is, die dan ook vaak voorkomt in Franse plaatsnamen – zij het in soms onherkenbare vormen. Het is niet de heilige die het vaakst voorkomt in de Franse toponymie (dat is Saint-Martin, de heilige Martinus van Tours), maar wel degene met de meeste verschillende vormen. Een overzicht – haast een litanie. 
Meerdere gemeenten heten kortweg Saint-Médard (Charente, Deux-Sèvres, Lot…) of krijgen een onderscheidende toevoeging mee: Saint-Médard-d’Aunis (Charente) naar de landstreek, Saint-Médard-de-Mussidan (Dordogne) naar het naburige stadje, Saint-Médard-sur-Ille (Ille-et-Vilaine) naar de langsstromende rivier. Dat is nog wel te doen.

Niet zo heel ver van Saint-Médard-sur-Ille ligt Saint-Marc-sur-Couesnon (Ille-et-Vilaine). Een andere heilige, zou je zeggen. Maar de oudste vormen uit de dertiende eeuw luiden ecclesia Sancti Medardi super Coesnon: duidelijk Medardus, en niet Marcus. De lokale uitspraak [mar] wijst daar ook op, net als in Saint-Marc-le-Blanc (Ille-et-Vilaine), in 1330 nog Sancti Medardi Albi. Daar begint het al – want in Saint-Marc-à-Loubaud (Creuse) betreft het wel degelijk de evangelist Marcus.

In de Aisne zorgen de patroonheiligen voor het onderscheid tussen de naburige dorpen Marizy-Sainte-Geneviève en Marizy-Saint-Mard. Je raadt het al: die tweede is Medardus, net als in Saint-Mard (Seine-et-Marne), Sanctus Medardus in 1221, Saint-Mard-de-Réno (Orne) of Saint-Mard-sur-Auve (Marne), om er slechts drie te noemen. Hetzelfde verhaal geldt voor Saint-Mars-du-Désert (Loire-Atlantique), Saint-Mars-sur-la-Futaie (Mayenne), Saint-Mars-d’Outillé (Sarthe) en Saint-Mars-d’Égrenne (Orne): ook hier gaat het over Medardus; er is geen Romeinse godheid in het spel. Daarnaast komen we de schrijfwijze Saint-Mards tegen in de Seine-Maritime en in Saint-Mards-de-Blacarville (Eure).

Wat meer naar het zuiden vinden we vormen als Saint-Méard (Haute-Vienne), Saint-Méard-de-Drône (Dordogne) en Saint-Mézard (Gers); in de Limousin komen we drie keer de vorm Saint-Merd tegen in Saint-Merd-la-Breuille (Creuse), Saint-Merd-les-Oussines (Corrèze) en Saint-Merd-de-Lapleau (Corrèze); het zijn allemaal dorpen voortgekomen uit parochies ooit gewijd aan de heilige Medardus.

Ook in Domart-en-Ponthieu (Somme) en Domart-sur-la-Luce (Somme) vinden we Medardus terug. Het tweede dorp wordt in 1105 vermeld als Dommedardus. Tussen de achtste en de tiende eeuw krijgen heiligen ook vaak de benoeming dom mee, afkomstig van het Latijnse dominus, ‘heer’ – in plaatsnamen het equivalent van Saint-. Zo komen bijvoorbeeld de plaatsnamen Dompierre en Dampierre overeen met Saint-Pierre, en Dommartin/Dammartin met Saint-Martin. Dat voorvoegsel vinden we ook terug in Dammard (Aisne), Dampmart (Seine-et-Marne), waarin de p geen enkele etymologische reden heeft, en zelfs in het in 1134 als Dummart vermelde Damas-aux-Bois (Vosges) – geen verwijzing naar de hoofdstad van Syrië dus.

Nog gekker hebben enkele erudiete dorpelingen het gemaakt in Cinq-Mars-la-Pile (Indre-et-Loire). Wat is daar op vijf maart (cinq mars) gebeurd? Helemaal niets! En zelfs de ‘vijf strijders’ (quinque martes) die de erudiete notabelen erin zagen zijn er nooit geweest. Die vijf Romeinse strijders zouden onder de oude graftoren (pile funéraire) zijn begraven, die aan het einde van de tweede eeuw boven op de heuvels langs de Loire is gebouwd. Men heeft de naam later ook uitgelegd als Cinq Marqs, vijf stenen palen die op die graftoren stonden. Dat er dat maar vier waren mocht niet deren: de vijfde was eraf gewaaid. Ook daar is de echte uitleg in de oude vormen te vinden: al in 915 schrijft men over terra Sancti Medardi; schrijver François Rabelais heeft in zijn Gargantua in de zestiende eeuw nog over la pile Sainct Mars. Ja, Cinq-Mars is eigenlijk Saint-Médard: ook hier werd de heilige Medardus vereerd.