Het verhaal achter de naam (78) - Les Autels/Authieux

Een kerk kan worden gesymboliseerd door het altaar dat zich in het heiligdom bevindt, als middelpunt van de eucharistie. Zowel het Nederlandse altaar als het Franse autel komen van het Latijnse altare. Meestal wijst een dergelijke naam op een kerkje dat bij een grotere kerk hoorde, en vervolgens zelfstandig is geworden. Namen die het altaar als oorsprong hebben komen vooral in Noord- en West-Frankrijk voor. Les Autels (Aisne) wordt pas laat een zelfstandige parochie, gewijd aan sint Nicolaas, die pas na 1100 als parochieheilige opduikt. De huidige namen van Les Autels-Saint-Bazile (Calvados) en Les Autels-Villevillon (Eure-et-Loir) zijn afkomstig van negentiende-eeuwse gemeentefusies: het ging daar oorspronkelijk om Les Autels-en-Auge en Les Autels-Saint-Éloi, voor de volledigheid. Les Autels-Tubœuf leende het eerste gedeelte van haar naam aan Beaumont-les-Autels (Eure-et-Loir).  

In de naam Autheux (Somme) heeft een klankverschuiving plaatsgevonden, die we elders met uitspraakvarianten terugvinden. In Normandië is de gebruikelijke meervoudsvorm vaak autieux, zoals we aantreffen in Les Authieux (Eure), Les Authieux-sur-Calonne (Calvados) of Les Authieux-du-Puits (Orne). Misschien werden deze godshuizen gekenmerkt door meerdere altaren, maar wellicht gaf de naam autel/autieux slechts aan dat het om een secundaire kerk ging, die bij een andere, belangrijkere parochie hoorde. Veel namen zijn oorspronkelijk enkelvoud; het meervoud is pas later in de vorm geslopen. Toch lijkt Cinq-Autels (Calvados) te duiden op een kerk met een vijftal altaren, al zijn daar geen archeologische bewijzen voor gevonden - al in de twaalfde eeuw werd de toenmalige parochie vermeld als Quinque Altaria.

In het oosten vinden we Autet (Haute-Saône) en wellicht ligt aan de naam van Autrey in de Vogezen en de verschillende Autreys van de Haute-Saône ook altare ten grondslag: Autrey-lès-Cerre en Autrey-lès-Gray, onderscheiden door de naam van een nabije plaats, en Autrey-le-Vay, bij een voorde in de Oignon – gué wordt in deze streken vaak vé of vay. Ook Outriaz (Ain), Altriacus in 855, kan op die manier verklaard worden, waarbij wel de opmerking gemaakt moet worden dan sommige taalkundigen dit rijtje namen liever verklaren met een persoonsnaam.

Ook achter Zoteux (Pas-de-Calais) zitten altaren verborgen. In de 13^e eeuw vinden we nog Les Auteulx, de klankverschuiving heeft dan al plaatsgevonden. De verbindende z-klank tussen lidwoord en zelfstandig naamwoord wordt later bij het tweede woord getrokken. Het is een sprekend geval van een verkeerde coupure, een woordenreeks door onbegrip op een verkeerde plek opdelen. In 1725 is al duidelijk dat de oorspronkelijke vorm niet meer begrepen wordt als de plaats vermeld wordt als Zotteux. In de naam van het buurtschap Zoteux bij Acheux-en-Vimeu (Somme) is hetzelfde gebeurd. En ook in Belhôtel (Orne) is het altaar niet meer te herkennen: hier is in de spelling de verwarring met een hôtel opgetreden, dat in het Frans niet alleen ‘hotel’ betekent, maar oorspronkelijk vooral de betekenis ‘groot particulier herenhuis’ had.