Je hebt vast wel eens door zo’n klein Frans dorp gedwaald. Niemand op straat, de bakker al jaren dicht en hetgemeentehuis alleen op vrijdagochtend open. Verbaasd heb je je afgevraagd waarom zo’n dorp in hemelsnaam ville in de naam had, want dat betekent immers ‘stad’, toch?

De naam ville is zo banaal dat hij zelden of nooit alleen voorkomt. Toch bestaat er in de Oise een gemeente Ville, maar dat is een uitzondering; de meeste niet-samengestelde Villes hebben een onderscheidende toevoeging. Dat kan een rivier zijn als in Ville-sur-Tourbe (Marne) of een landstreek in Ville-en-Tardenois (Marne). De drie dorpen hadden in 2023 respectievelijk 741, 216 en 660 inwoners. Dat zijn toch geen steden? Waren ze vroeger misschien een stuk groter?

Nee, we hebben hier te maken met een betekenisontwikkeling. Het Latijnse begrip villa werd in Gallië gebruikt om een boerderij aan te duiden, een landelijk domein met een woning, enkele bijgebouwen en de landerijen daaromheen. In de Middeleeuwen ontwikkelde de betekenis van villa zich tot ‘nederzetting, dorp’: bij die boerderij kwamen meerdere woningen en het geheel groeide uit tot een gehucht, een buurtschap, een dorp. De betekenis ‘stad’ is van later datum; in de toponymie kun je die betekenis alleen toepassen bij recent gestichte of benoemde plaatsen.

De meeste van die villa’s zijn genoemd naar de eigenaar of de bewoner, al heeft die zelden of nooit concrete sporen achtergelaten in archieven of documenten. Neem nu een dorp als Martainville (Calvados), in 1030 vermeld als Martinvilla. De naam daarvan betekent dus ‘boerderij, landelijk domein van Martinus’, Martin, een persoonsnaam van Latijnse/Romaanse herkomst. Maar wie die Martin(us) precies was is niet bekend – en dat geldt voor de overgrote meerderheid van de persoonsnamen die in combinatie met villa voorkomen, of die namen nu van Latijnse/Romaanse, Gallische of Germaanse origine zijn.

Zo heeft Bagomarus zijn naam nagelaten aan Barmainville (Eure-et-Loir), Adenna aan Adainville (Yvelines), Hermino aan Herméville (Meuse), Landina aan Landaville (Vosges), Leuthaidis aan Leudeville (Essonne), Odo aan Onville (Meurthe-et-Moselle), Theodo of Teudo aan Thionville (Moselle) en Wandelinus aan Vandelainville (Meurthe-et-Moselle). Van Scandinavische oorsprong is Thorketill, waarvan twee dragers hun naam hebben nagelaten aan Teurthéville-Bocage en Teurthéville-Hague (Manche). Villebourg (Indre-et-Loire) is geen bourg maar herinnert aan ene Borel, Villedômer (Indre-et-Loire) aan Dotmarius, Villebernier (Maine-et-Loire) aan Bernhari en Villebramar (Lot-et-Garonne) aan Bertemaru. Het hoeven niet altijd oude (voor)namen te zijn; bij recentere kernen kan het zeker ook om familienamen gaan, die nog steeds in die vorm bestaan, zoals bij de Normandische dorpen Villebadin (Orne) en Villebaudon (Manche), waarin we de familienamen Badin en Baudon mogen herkennen.

Het is je vast opgevallen dat ville zowel aan het begin als aan het einde van de naam kan staan. Je komt zowel Longueville (Pas-de-Calais) als Villelongue-d’Aude (Aude) tegen, ‘het langgerekte dorp’. Niet geheel toevallig zijn dit twee voorbeelden uit het uiterste noorden en zuiden: long+ville is de ‘noordelijke’ Germaanse volgorde; ville+long is de ‘zuidelijke’ Romaanse volgorde. Ouderdom telt ook mee: voor de tiende eeuw is de Germaanse invloed het grootst en vinden we ville vooral achteraan. Later komt ville voornamelijk als begindeel voor. Natuurlijk zijn dit geen absolute regels en bij de plaatsen die recent naar een persoon zijn vernoemd, zoals Albertville (Savoie) en Decazeville (Aveyron), staat ville weer achteraan.

Magneville (Manche), Menneville (Pas-de-Calais), Mandeville (Eure) en de meeste Normandische dorpen met de naam Manneville, hebben als eerste deel het Latijnse magna, ‘groot’. In het zuiden vinden we diezelfde naam met de omgekeerd woordvolgorde: Villemagne (Aude) en Villemagne-l’Argentière (Hérault). Deze namen zijn synoniem aan Granville (Manche) en Grandville (Aube). Dat laatste dorp had in 2023 slechts 86 inwoners: ‘groot’ is dus alleszins relatief. Grandvelle in Grandvelle-et-le-Perrenot (Haute-Saône) drukt hetzelfde uit: de dialectale vorm velle komt vooral in Franche-Comté voor. Natuurlijk kan een dorp ook klein zijn, als in Saint-Hilaire-Petitville (Manche).