Het verhaal achter de naam (76) - Court

Het Latijnse cohors heeft dezelfde soort ontwikkeling doorlopen als voor villa: ruwweg van boerderij tot dorp of nederzetting in het algemeen. De Romeinse schrijver Marcus Terentius Varro gebruikte het woord in de eerste eeuw voor Christus in de betekenis ‘boerderij’ en in die betekenis komt het later in Gallië terecht, onder de Volkslatijnse vormen cortis en curtis. Net als voor villa gaat de betekenisontwikkeling van ‘boerderij, landgoed’ via ‘gehucht, kleine nederzetting’ naar ‘dorp’, en de semantische ontwikkeling zorgt ervoor dat curtis en villa synoniem worden en uitwisselbaar zijn. Zo vindt men in de oudere vormen van Cormarin (Yonne) zowel villa Morina als curtis Morini, en wordt Rembercourt-sur-Mad (Meurthe-et-Moselle) in 1087 vermeld als villa Raimberti curte, met respectievelijk de persoonsnamen Morinus en Rambertus.

Court komt in de toponymie vooral in het noorden en noordoosten van Frankrijk voor, net als villa vooral in samenstellingen met persoonsnamen, en net als villa met de beide woordvolgorden, al is de vorm naam + court veel frequenter dan court + naam. Net als bij villa is de lijst met voorbeelden gevormd door een persoonsnaam + court erg lang. Achter Ancourt (Seine-Maritime) zit een persoon die Angio heette, Brignancourt (Val-d'Oise) was eigendom van ene Bera, Ebraldus woonde in Évricourt (Oise) en bij Fécocourt (Meurthe-et-Moselle), Gernicourt (Aisne), Gommecourt (Pas-de-Calais), Honnecourt-sur-Escaut (Nord), Létricourt (Meurthe-et-Moselle), Méhoncourt (Meurthe-et-Moselle), Soncourt-sur-Marne (Haute-Marne), Théméricourt (Val-d'Oise), Vannecourt (Moselle) en Xirocourt (Meurthe-et-Moselle) horen respectievelijk Facoaldo, Gerinus, Gundbod, Hunulfus, Lether, Modo, Sigo (of Secundius),Teutmarus, Warningus en Saroald. Met een omgekeerde woordvolgorde treffen we bijvoorbeeld Courvaudon (Calvados), Courtomer (Orne) en Courtesoult (Haute-Saône) aan, met de namen Waldo, Audomar en Isold. Minder herkenbaar is de dubbele naam Colonard-Corubert (Orne), oorspronkelijk ook twee keer court, met de namen Léonard en Hubert. Bijna alle voorbeelden zijn gebaseerd op Germaanse namen, voornamen van Franken en andere Germaanse volkeren die zich in Frankrijk vestigden en een gedeelte van het namensysteem van de Gallo-Romeinen overnamen, zoals hier curtis. Bij curtis zijn dus de Germaanse namen in de meerderheid, maar ook Latijnse namen komen voor, zoals in Martincourt (Oise), Jeancourt (Aisne) en Soulaucourt-sur-Mouzon (Haute-Marne), op basis van Martinus, Johannes en Solacius. Een Germaanse of een Latijnse naam zegt niets over de identiteit van de persoon die de naam draagt, zoals een Nederlander die Giovanni heet niet per se Italiaans is.

We komen ook samenstellingen tegen met bijvoeglijke en zelfstandige naamwoorden, zoals Grandcourt (Seine-Maritime) ‘groot’ of Concevreux (Aisne), in 1145 Curtis superior: ‘de bovenste boerderij, het bovenste dorp’. Montenescourt (Pas-de-Calais) heeft een (bescheiden) hoogte in zich: het eerste gedeelte is gebaseerd op het bijvoeglijk naamwoord montanea, ‘berg, heuvel’. In Coussegrey (Aube) schuilt een verborgen of afgelegen boerderij, zoals blijkt uit de oude vorm Curtis Secreta (rond 990). Courdimanche (Val-d'Oise) heeft slechts indirect iets met zondag (dimanche) te maken; die corte dominica is letterlijk een ‘boerderij, landgoed van de heer’, net als Courdemanche (Sarthe), Courdemanges (Marne) en Courtemanche (Somme) – de dagnaam dimanche is de ‘dag van de Heer’.

Verkleinwoorden op basis van court komen bijna altijd in het meervoud voor; de betekenis is waarschijnlijk een ‘aantal kleine boerderijtjes/hoeven’. De naam Courcelles is erg frequent en wordt dan ook vaak – maar niet altijd – vergezeld van een onderscheidende bepaling: Courcelles-au-Bois (Somme) bij een (verdwenen) bos, Courcelles-Chaussy (Moselle) aan een oude Romeinse heerbaan (calciata/chaussée in combinatie met -acum), Courcelles-sous-Moyencourt (Somme) met de naam van het naburige dorp Moyencourt dat ook al court in zich heeft (‘de middelste boerderij’) of Courcelles-sur-Seine (Eure) aan de rivier de Seine. Corcelles (Haute-Saône) is een fonetische variant die vooral in de Bourgogne en Oost-Frankrijk voorkomt. We vinden die fonetische variant terug in Corcellotte-en-Montagne (Côte-d'Or), waarin een dubbele verkleinvorm voorkomt. Courchelettes (Nord) heeft niet alleen een dubbele verkleining ondergaan, maar kenmerkt zich ook door de Picardische sj-klank. En Courseulles-sur-Mer (Calvados) heeft de naam de invloed ondergaan van de Seulles, de rivier die hier in zee uitmondt.