Het verhaal achter de naam (80) - La Celle

Kloosters en monniken hebben een grote invloed gehad op de invloed van Frankrijk, inclusief in de plaatsnamen. Neem nu bijvoorbeeld dorpen als La Celle (Cher, Cella in 1150) of Celles-sur-Belle (Deux-Sèvres), twee namen uit een uitgebreide reeks die je overal in Frankrijk terugvindt. Het Oudfranse celle, vanuit het Latijnse cella, duidde vanaf de vroege Middeleeuwen een plek aan waar een monnik zich had teruggetrokken om een stil en contemplatief leven te leiden, vaak in een afgelegen streek – in het Nederlands een ‘kluis’ genaamd. Als afgeleide betekenis kon het ook een gebouw aanduiden waar enkele monniken verbleven, die door hun moederklooster uitgezonden waren om voor verafgelegen landerijen en bezittingen van dat klooster te zorgen, en in enkele gevallen ging het in de loop der tijd wellicht ook een priorij of een klooster aanduiden.

In een enkel geval is bekend aan wie zo’n celle haar naam te danken heeft. Saint Wasnon, een heilige monnik van Ierse komaf, leefde als een kluizenaar in het huidige Leschelle (Aisne), een dialectale variant van Celle met geagglutineerd lidwoord. Deze Picardische dialectale variant komt ook voor in Léchelle (Pas-de-Calais) – in 1284 nog vermeld als La Celle – of met een herinterpretatie ‘de trap, de ladder’ in L’Échelle (Ardennes) en L’Échelle-Saint-Aurin (Somme), waar de vrij onbekende heilige Aurin gewoond zou hebben.

In de meeste gevallen is er over de monnik in kwestie echter niets bekend. Van de dorpen La Celle-Condé (Cher), Celles-lès-Condé (Aisne), Celles-sur-Aisne (Aisne) en Celles-en-Bassigny (Haute-Marne) zijn de stichter en het gebruik onbekend. In een enkel geval verdwijnt de oorspronkelijke indicatie cella en blijft vooral de herinnering aan de heilige bewaard, zoals in Saint-Algis, eveneens in de Aisne, in de Middeleeuwen vermeld als Cellula, een verkleinvorm bij cella. Net als Wasnon was Algis van Ierse afkomst, en een van de vele geestelijken die bijgedragen hebben aan de kerstening van Noord-Frankrijk. La Celle-Saint-Avant (Indre-et-Loire) herinnert vermoedelijk aan een sanctus Adventus, van wie verder niets bekend is. Van zijn cella zijn wel sporen aangetroffen in de archieven van de abdij van Noyers, die een tijdlang dit heiligdom onderhield. In La Celle-les-Bordes (Yvelines) was de vermoedelijke stichter van de kluis de bekende heilige Germain, bisschop van Parijs, zoals we al in 774 kunnen lezen: Cella Sancti Germani.

Van La Celle-Guénand (Indre-et-Loire) gaat plaatselijk de legende dat de heilige Guénand daar woonde, een sterke heilige die een gevaarlijke draak uit de streek verjoeg. De werkelijkheid is veel minder avontuurlijk: de plaats maakte deel uit van een burggraafschap in handen van de familie Guénand. Cellefrouin (Charente) dankt haar naam aan een weldoener: toen de bisschop van Périgueux hier in 1025 met behulp van enkele bewoners van het dorp een abdij stichtte, was de heer Frouin een van de gulle gevers. Alleen zijn naam bleef bekend: Cellam Fruinensem. Naucelles (Cantal), Niozelles (Alpes-de-Haute-Provence) en Navacelles (Gard) zijn ‘nieuwe’ kluizen of kloosters, wat aan de oudere vormen van de laatste goed valt af te lezen: Nova Cella in 1384. Het bij natuurliefhebbers bekende cirque de Navacelles in Saint-Maurice-Navacelles (Hérault) heeft dezelfde oorsprong. 

Verkleinvormen als Cellettes (Charente) of Celettes (Cher), in 1252 vermeld als Celetta, komen voor maar zijn zeldzamer. Sceaux (Hauts-de-Seine) is oorspronkelijk ook een cella, vermeld als apud Cellas in 1120. Enkele eeuwen later treffen we de vorm Ceaux aan. De schrijfwijze van de huidige vorm is beïnvloed door het Franse woord sceau, ‘zegel’. 

In het Gasconse taalgebied vinden we cella terug als sera of cera. Het kleine Sère-en-Lavedan (Hautes-Pyrénées) bijvoorbeeld, in 1050 de Cera, of Sère-Lanso (Hautes-Pyrénées). Ook het dorpje Saramon in de Gers vindt zijn oorsprong in de huisvesting van een monnik. We weten zelfs dat die Monulphus heette: in 904 heeft een oud handschrift het over locus qui vocabulum est cella Monulphi, ‘de plaats die genaamd wordt de Cel van Monulphus’ – al wil dat zeker niet zeggen dat Monulphus toen nog leefde.

Die begin-s komen we ook tegen in de vervormde Franse schrijfwijze La Selle, zoals in La Selle-en-Coglès (Ille-et-Vilaine), La Selle-la-Forge (Orne), La Selle-sur-le-Bied (Loiret); in het meervoud Selles (Eure) of Selles-sur-Cher (Loir-et-Cher), bekend van de geitenkaas. Deze schrijfwijze kan beïnvloed zijn door het bekendere woord selle (zadel), toen het woord celle in de vergetelheid raakte. Ook hier gaat om afgelegen plekken waar een monnik zijn toevlucht had gezocht, zoals in het geval van La Selle-Guerchaise (Ille-et-Vilaine) en La Selle-Craonnaise (Mayenne) in de toenmalige onherbergzame streek aan de Bretons-Franse grens. De toevoeging slaat in dit geval op de nabije stadjes La Guerche-de-Bretagne en Craon, waarvan Guerchaise en Craonnaise de bijvoeglijke naamwoorden zijn. En het gemeentebestuur van La Selle-en-Morvan ondernam in de jaren vijftig actie om de etymologisch correcte C weer terug te krijgen. Dat is gelukt en sinds 1961 heet de gemeente officieel La Celle-en-Morvan (Saône-et-Loire).